ภาวะหัวแม่เท้าเก (Hallux valgus) หรือที่หลายคนเรียกว่า “ตาปลา/กระดูกโปนที่โคนนิ้วหัวแม่เท้า” เป็นความผิดรูปของเท้าที่ค่อยๆ เป็นมากขึ้นตามเวลา และอาจทำให้ปวดเท้าจนรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน ภาวะนี้เกิดจากกระดูกปูดบริเวณข้อนิ้วหัวแม่เท้า ทำให้นิ้วหัวแม่เท้าเอียงเข้าหานิ้วข้างๆ
ที่โรงพยาบาล WIH กรุงเทพฯ ทีมศัลยกรรมออร์โธปิดิกส์ของเรามีความเชี่ยวชาญในการดูแลภาวะหัวแม่เท้าเกแบบครบวงจร ตั้งแต่การรักษาแบบไม่ผ่าตัด ไปจนถึงการผ่าตัดแก้หัวแม่เท้าเกด้วยเทคนิคขั้นสูง
Hallux valgus ไม่ได้เป็นแค่ “กระดูกปูด” ที่ดูไม่สวยเท่านั้น แต่เป็นความผิดปกติของโครงสร้างเท้า โดยกระดูกหรือเนื้อเยื่อบริเวณข้อต่อโคนนิ้วหัวแม่เท้า (metatarsophalangeal หรือข้อต่อ MTP) มีการขยายหรือเคลื่อน ทำให้นิ้วหัวแม่เท้าเอียงเข้าหานิ้วที่สอง จนเกิดก้อนนูนลักษณะเฉพาะ แม้ภาวะนี้มักถ่ายทอดทางพันธุกรรม แต่ปัจจัยบางอย่างสามารถทำให้ความผิดรูปนี้เป็นมากขึ้นได้
สาเหตุของการเกิดหัวแม่เท้าเกไม่ได้ชัดเจนเสมอไป แต่มักเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งโครงสร้างเท้าที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมและปัจจัยภายนอก
โครงสร้างเท้าที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม: หลายคนที่มีหัวแม่เท้าเกมักมีรูปเท้าที่ทำให้เกิดภาวะนี้ได้ง่าย เช่น เท้าแบน เท้าล้มเข้าในมากเกินไป (overpronation) หรือแนวกระดูกเท้าที่ผิดปกติ
การลงน้ำหนักหรือการบาดเจ็บที่เท้าซ้ำๆ: การใช้งานเท้าอย่างหักโหมหรือมีประวัติบาดเจ็บที่เท้าอาจทำให้เกิดหัวแม่เท้าเกได้
รองเท้าที่บีบหรือไม่พอดี: แม้จะไม่ใช่สาเหตุเดียว แต่การใส่รองเท้าปลายแคบ บีบเท้า หรือรองเท้าส้นสูงเป็นประจำ สามารถทำให้อาการหัวแม่เท้าเกที่มีอยู่แล้วแย่ลง หรือเร่งให้ความผิดรูปพัฒนาเร็วขึ้น เพราะนิ้วหัวแม่เท้าถูกบีบให้อยู่ในท่าที่ผิดธรรมชาติ
โรคข้ออักเสบหรือภาวะอักเสบเรื้อรัง: โรคบางชนิด เช่น โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ สามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดหัวแม่เท้าเกได้
อาการของหัวแม่เท้าเกอาจมีตั้งแต่ปวดเล็กน้อยจนถึงปวดมากตรงโคนนิ้วหัวแม่เท้า จนใส่รองเท้าลำบากหรือเดินลำบาก ควรสังเกตอาการต่อไปนี้
มีก้อนกระดูกนูนชัดเจนที่ด้านนอกของโคนนิ้วหัวแม่เท้า
มีอาการบวม แดง หรือกดเจ็บรอบๆ ก้อน
ปวดหัวแม่เท้าเป็นๆ หายๆ หรือปวดตลอด
ผิวหนังหนา ตาปลา หรือคอร์น บริเวณก้อนนูน หรือบริเวณที่นิ้วหัวแม่เท้าถูนิ้วที่สอง
นิ้วหัวแม่เท้าขยับได้จำกัด
ชาหรือเสียวๆ บริเวณนิ้วหัวแม่เท้าหรือรอบๆ
หารองเท้าที่ใส่สบายได้ยาก
ถ้าไม่ได้รับการรักษา ภาวะหัวแม่เท้าเกอาจลุกลามไปทำให้นิ้วอื่นผิดรูปตามมาได้ เช่น นิ้วค้อน (hammertoe) หรือนิ้วไขว้ (crossover toe)
การวินิจฉัยภาวะหัวแม่เท้าเก (Hallux Valgus)
การวินิจฉัยที่ถูกต้องเป็นขั้นตอนแรกของการรักษาที่ได้ผล แพทย์ออร์โธปิดิกส์มักจะตรวจดังนี้
แพทย์จะตรวจรูปเท้าโดยรวม ดูความผิดรูปของนิ้วหัวแม่เท้าและการเรียงตัวของนิ้ว ตรวจการเคลื่อนไหวนิ้วหัวแม่เท้าทั้งขณะลงน้ำหนักและไม่ลงน้ำหนัก
การถ่ายเอกซเรย์เท้าในท่ายืนลงน้ำหนักมีความสำคัญมาก เพื่อประเมินความรุนแรงของหัวแม่เท้าเก ดูแนวกระดูกว่าเบี่ยงมากแค่ไหน และใช้วางแผนการรักษาที่เหมาะสม นอกจากนี้ยังช่วยดูว่ามีภาวะข้อเสื่อมหรือข้ออักเสบร่วมด้วยหรือไม่
การรักษาหัวแม่เท้าเกจะขึ้นอยู่กับความรุนแรงของความผิดรูปและอาการที่คุณมี โดยอาจเริ่มตั้งแต่การรักษาแบบไม่ผ่าตัดไปจนถึงการผ่าตัดแก้ไขกระดูก จุดมุ่งหมายหลักคือเพื่อลดอาการปวดเท้าและให้คุณเดิน ใช้งาน และใส่รองเท้าได้สบายขึ้น
สำหรับเคสที่ไม่รุนแรงถึงปานกลาง มักเริ่มจากวิธีอนุรักษ์นิยมก่อน ได้แก่
ปรับรองเท้า: เปลี่ยนมาใส่รองเท้าหน้ากว้าง หัวลึก ไม่บีบนิ้ว และหลีกเลี่ยงรองเท้าส้นสูง ช่วยลดแรงกดและลดอาการปวดได้มาก
แผ่นรองบุนยอนและการพันเท้า: ใช้แผ่นรองสำเร็จรูปช่วยลดการเสียดสี และการพันเท้าทางการแพทย์ช่วยพยุงให้นิ้วหัวแม่เท้าอยู่ในแนวที่ตรงขึ้น
อุปกรณ์เสริม/แผ่นรองฝ่าเท้า (Orthotics): แผ่นรองเท้าเสริมแบบสำเร็จหรือสั่งทำ รวมถึงตัวแยกนิ้วเท้า ช่วยกระจายน้ำหนักและปรับกลไกการลงเท้าให้ดีขึ้น
ลดปวดและอักเสบ: ใช้ยาแก้อักเสบกลุ่ม NSAIDs หรือประคบน้ำแข็งเพื่อบรรเทาอาการปวดและบวม
กายภาพบำบัด: แบบฝึกบริหารกล้ามเนื้อเท้าและนิ้วเท้า ช่วยพยุงแนวกระดูกและลดอาการล้า
อย่างไรก็ตาม วิธีเหล่านี้ช่วยบรรเทาอาการ แต่ไม่ได้แก้ความผิดรูปของกระดูกที่เป็นต้นเหตุ
ถ้าการรักษาแบบไม่ผ่าตัดไม่ได้ผล หรือกระดูกค่อยๆ เกมากขึ้นจนรบกวนการเดินหรือใส่รองเท้า แพทย์อาจแนะนำให้ผ่าตัด วิธีผ่าตัดจะเลือกตามความรุนแรงและโครงสร้างเท้าของแต่ละคน ตัวอย่างวิธีที่ใช้บ่อย ได้แก่
Osteotomy: ผ่าตัดตัดและจัดแนวกระดูกใหม่ให้ข้อหัวแม่เท้ากลับมาตรง มีหลายเทคนิค เช่น Chevron, Scarf เลือกให้เหมาะกับระดับความผิดรูป
Arthrodesis: ใช้ในรายที่รุนแรงมากหรือมีข้ออักเสบร่วม โดยจะตัดผิวข้อที่เสียออกแล้วทำการยึดข้อให้ติดกันเพื่อให้หัวแม่เท้าคงรูปและไม่ปวด
Exostectomy: ตัดเฉพาะกระดูกปูดออก เหมาะกับรายที่ผิดรูปไม่มาก แต่ไม่ได้แก้แนวกระดูกที่เบี่ยง
Lapidus Procedure (การยึดข้อ TMT อันดับที่ 1): เป็นการเชื่อมข้อที่สูงขึ้นมาบริเวณกลางเท้าเพื่อแก้ความไม่มั่นคงและความผิดรูปที่รุนแรง ให้ผลระยะยาวดีมากในการแก้หัวแม่เท้าเกซ้ำ
ทีมศัลยกรรมออร์โธปิดิกส์ของเราในกรุงเทพฯ ใช้เทคนิคผ่าตัดสมัยใหม่ รวมถึงการผ่าตัดหัวแม่เท้าเกแบบแผลเล็ก (minimally invasive bunion surgery) เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่ดีขึ้น ฟื้นตัวเร็วขึ้น และกลับไปใส่รองเท้าได้ไวกว่าเดิม.
ระยะเวลาการฟื้นตัวหลังผ่าตัดหัวแม่เท้าเกจะแตกต่างกันไปตามชนิดของการผ่าตัดเท้าที่ทำ
โดยทั่วไปคุณจะต้องใส่รองเท้าผ่าตัดหรือเฝือกเพื่อล็อกเท้าและคงตำแหน่งกระดูกที่แก้ไขแล้ว คำแนะนำเรื่องการลงน้ำหนักจะแตกต่างกัน บางหัตถการอาจให้ลงน้ำหนักที่ส้นเท้าได้ทันที แต่บางแบบอาจต้องงดลงน้ำหนักช่วงแรก
อาการบวมและปวดจะค่อยๆ ลดลง คุณยังต้องใส่รองเท้าป้องกันหรืออุปกรณ์พยุงต่อไป และมักจะเริ่มบริหารเท้าแบบเบาๆ ตามที่ศัลยแพทย์แนะนำ
มักเริ่มเปลี่ยนกลับไปใส่รองเท้าธรรมดาที่มีการพยุงดี อาจมีการทำกายภาพบำบัดเพื่อเรียกแรงกล้ามเนื้อ ความยืดหยุ่น และปรับรูปแบบการเดินให้เป็นปกติ
แม้ว่าการสมานแผลเบื้องต้นจะใช้เวลาไม่กี่สัปดาห์ แต่การที่อาการบวมยุบหมดและกลับไปทำกิจกรรมได้ทุกอย่างรวมถึงกีฬาที่ลงน้ำหนักมาก อาจต้องใช้เวลาหลายเดือน การปฏิบัติตามคำแนะนำหลังผ่าตัดอย่างเคร่งครัดเป็นกุญแจสำคัญของการฟื้นตัวที่ดีจากการผ่าตัดหัวแม่เท้าเก
แม้ว่าปัจจัยทางพันธุกรรมจะมีส่วน แต่เรายังสามารถชะลอไม่ให้อาการเป็นมากขึ้นหรือช่วยลดความเสี่ยงได้ด้วยวิธีต่อไปนี้
1. เลือกรองเท้าให้เหมาะสม
ใส่รองเท้าที่หัวกว้าง ปลายรองเท้าไม่บีบนิ้ว ให้พื้นที่นิ้วเท้ากางได้ตามธรรมชาติ หลีกเลี่ยงรองเท้าปลายแหลมและรองเท้าส้นสูงนานๆ
2. แก้กลไกเท้าที่ผิดปกติ
ถ้ามีเท้าแบน เท้าล้มเข้าใน (overpronation) หรือรูปเท้าทำให้ลงน้ำหนักผิด ใช้อินโซลหรือแผ่นเสริมอุ้งเท้าแบบสั่งทำจะช่วยพยุงแนวเท้าและลดแรงกดที่โคนนิ้วหัวแม่เท้า
3. ควบคุมน้ำหนักตัว
น้ำหนักเกินทำให้เท้ารับภาระมากขึ้น การรักษาน้ำหนักในเกณฑ์ดีจะช่วยลดแรงกดที่ข้อเท้าและหัวแม่เท้า
4. บริหารเท้าเป็นประจำ
ท่าออกกำลังเท้าเบาๆ เช่น งอนิ้ว กางนิ้ว เกร็งอุ้งเท้า ช่วยเสริมความแข็งแรงของกล้ามเนื้อเล็กๆ ในเท้า ทำให้แนวเท้าคงรูปดีขึ้น
หลังรักษาภาวะหัวแม่เท้าเกสำเร็จที่โรงพยาบาล WIH ผู้ป่วยมักจะเดินได้คล่องขึ้น อาการปวดเท้าลดลงอย่างชัดเจน และสามารถใส่รองเท้าได้หลากหลายขึ้น การรักษาไม่ได้จบแค่วันที่ผ่าตัด การดูแลตนเองหลังผ่าตัดอย่างเคร่งครัดมีความสำคัญมากต่อการฟื้นตัวที่ดีในระยะยาวและการป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำ
แนวทางต่อไปนี้มีความจำเป็นต่อการหายของแผลและความสำเร็จของการแก้หัวแม่เท้าเก
ปฏิบัติตามคำแนะนำหลังผ่าตัดอย่างเคร่งครัด: เช่น การใช้ยาลดปวดตามที่แพทย์สั่ง การดูแลผ้าพันแผลให้สะอาดและแห้ง และการยกเท้าให้สูงสม่ำเสมอเพื่อลดบวม
ข้อจำกัดในการลงน้ำหนัก: ศัลยแพทย์จะแจ้งอย่างชัดเจนว่าเมื่อไรและสามารถลงน้ำหนักที่เท้าได้มากน้อยเพียงใด
การดูแลแผลผ่าตัด: จะมีการอธิบายวิธีทำแผล ช่วงเวลาที่เริ่มอาบน้ำได้อย่างปลอดภัย และวิธีป้องกันการติดเชื้อ
เลือกรองเท้าให้เหมาะสม: เมื่อเริ่มถอดรองเท้าผ่าตัดหรือเฝือกชั่วคราวแล้ว ต้องเลือกรองเท้าที่เหมาะสม หลีกเลี่ยงรองเท้าปลายแหลมและรองเท้าส้นสูง
ออกกำลังกายเท้าตามที่กำหนด: กายภาพบำบัดและแบบฝึกบริหารที่แพทย์หรือนักกายภาพให้ไว้มีความจำเป็นต่อการเรียกกำลัง ความยืดหยุ่น และองศาการเคลื่อนไหวของนิ้วหัวแม่เท้าและเท้า การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอจะช่วยให้เดินได้เป็นปกติและป้องกันข้อยึดตึง
สังเกตอาการกลับมาเป็นซ้ำหรือปัญหาเท้าอื่นๆ: แม้ว่าการผ่าตัดจะมีจุดมุ่งหมายเพื่อแก้ไขหัวแม่เท้าเกอย่างถาวร แต่ก็ควรเฝ้าระวัง หากมีก้อนกระดูกนูนกลับมา ปวดเท้าเพิ่มขึ้น บวม แดง หรือเริ่มมีนิ้วเท้าผิดรูปใหม่ ควรกลับมาพบแพทย์ทันที
